راهکارهای طراحی و تحلیل در معماری داخلی
۳۱
اردیبهشت

طراحی و تحلیل معماری داخلی (بخش دوم)

فضا در معماری داخلی نه در عرف فارسی واجد معنایی است که امروز معماران ایرانی از آن استفاده می کنند و نه در عرف عربی. به ظن قوی این واژه ظرف نیم قرن اخیر از طریق ترجمه به فارسی به حوزه معماری وارد شده است، زیرا در زبان انگلیسی واژه space هم به معنای عام «فضا» است و هم در قرون اخیر به معنای « فضا» در حوزه معماری میباشد.
فضا نخستین ساخت مایه طراح و عنصری اصیل در طراحی داخلی است. ما نه تنها در حجم فضا حرکت میکنیم بلکه در آن فرم ها را دیده، صداها را شنیده، نسیم ملایم و گرمای خورشید را احساس و رایحه گل های شکوفان را استشمام می کنیم. فضا ویژگی های حسی و زیبایی شناختی را مدیون محیط پیرامون خود است.
موضوعات شناخت واژگان مرتبط با موضوع و بررسی ارتباط میان مفاهیم راهی است برای شناخت کلی و اجمالی از موضوع مورد پژوهش، این گستره قابل بسط خواهد بود و امید می رود پژوهشی مستقل در باب واژه شناسی مرتبط با فضای داخلی انجام پذیرد. هر کدام از این واژه ها دستمایه ای برای تحقیقات آتی میتواند باشد. بر اساس ایجاد رابطه همبستگی بین واژه ها، عناوین اصلی که این موضوعات ذیل  قابل بررسی هستند. پیرایه ها و آرایه ها، نماد و نشانه ها و نقوش. نیاز ها و رفتارها در سبک زندگی. نیرو ها و سازه و استاندارد ها و مقررات.

فضا در طراحی خانه
فضا در طراحی خانه

نماد، پیرایه ها و آرایه ها

منظور از آرایه ها عناصری هستند که بر کالبد ساخته شده بنا افزوده میشوند. عناصر تزییناتی نیز در این گروه دسته بندی می شوند. در معماری معاصر نقش تزییناتی آنها بیش از کاربردشان نمود دارد، لکن در یک معماری تکامل یافته، ما هر عنصر را واجد ویژگی های متعدد می دانیم. بطور مثال سقف های کاذب، علاوه بر کارکرد زیباسازی، پوشاندن تاسیسات، تنظیم ارتفاع مورد نیاز، هدایت حرکت و یا سکون و … را نیز انجام می دهد.

شاید این بخش بیشترین توجه را در معماری داخلی به خود معطوف داشته است. در زمانی که ساختمان ها ساخته می شوند و بعد از آن طراحی خانه که زیبا ساختن آنها خوانده می شود، همانند یک آرایشگر که با توجه به وضع موجود و گاه با تغییراتی به آراستن فضا می پردازد. هزینه ها در این روند افزوده و نتیجه نیز در محدودیت های از پیش داشته بنا گرفتار میشود. معمولا عناصر پیرایه ای مانند پوشش بدنه با کف نیازمند تمهیدات پیش بینی شده ای را نیازمند است. اگر طراحان از قبل اندیشیده باشند و در موقع اجرای بنا در نظر باشند، نتیجه مطلوب با هزینه های کمتری بدست خواد آمد. البته ناگفته پیداست که در بازسازی و تغییر کاربری، چنان تغییراتی ناگزیر است.

شکوه بلورین فضا، مقرنس های آویخته که ستارگان سقف آسمان اند، رنگ های اثیری که با  آبی آسمان و سپیدی زمستان و سبزی بهاران در آویخته اند، نور در هیبتی حکیمانه، آب چونان مرکز پرگار وجود و آیینه آسمان، اسلیمی های شجره طوبی که در آغوش هم آرمیده اند و سقف هایی که شکوه گنبد وار را حکایت دارند، همه و همه در جمال خویش آراسته اند، و این همان طبیعت موجود است که از دید غفلت زده ما پنهان است و معمار شاعر با تسویه و تعدیل آن از تکثرات غافل کننده ماده، حقیقت آن را آشکار می نمایند و چشمان مخاطب را به جمال زیبای هستی منور می گرداند.

نماد ها،نشانه ها و نقش ها

در خلق فضا در سیاق برگرفته از سنت (منظور از سنت فقط وجه دینی آن نیست، بلکه وجه فرهنگی را حتی در عصر اطلاعات شامل می شود) اشیاء، طرح ها، فرم و چگونگی قرار گیری آنها در رویکردی نمادین ، برگرفته از باورهای فرهنگی شکل می گیرند. بسته به نگرش هر فرهنگ، نمادها سمبلی از وحدانیت، اتحاد، توجه به جهان هستی خواهند بود. این نمادین پنداری از نقوش ساده هندسی، گرافیک منقوش در پیرایه ها و آرایه ها گرفته تا ابعاد و تناسبات فضای پیرامونی و هم در چگونگی رفتار مطابق با سبک زندگی و نحوه استقرار جزء فضا ها تاثیر گذارده و می تواند در همه وجوه معماری و طراحی دکوراسیون داخلی منعکس شود. عدم دانش کافی از فرهنگ حاکم بر نماد ها منجر به استفاده نابجا از آنها شده و منجر به التفات باور ها خواهد شد. امروزه وجه فرهنگی در مباحث رایجی همچون پایداری، پیوسته مورد توجه قرار گرفته و توجه به ویژگی های فرهنگی هر بوم که یکی از تجلیات آن نماد ها و نشانه ها هستند از عوامل پایداری برشمرده می شوند. بطور مثال اتحادیه جهانی حفاظت از محیط زیست در سال ۱۹۹۱، ارکان توسعه پایدار را به مقوله محیط (اکولوژی)، اقتصاد و اجتماع معرفی می نماید. وجه فرهنگی از ارکان پایداری اجتماعی خواهد بود. تقریبا در تمامی فرهنگها چه در گذشته و چه در دوران معاصر انسان برای انتقال مفاهیم از نماد ها و نشانه ها بهره گرفته است. به گونه ای که حتی در طراحی حرفه ای نشان تجاری ( آرم) نیز نماد ها نقش اساسی دارند. در شکل گیری فضای داخلی علاوه بر نقوش اشیاء نیز به عنوان نماد استفاده می شوند.

حیطه کاربرد نماد: نقوش اشیاء مبلمان رفتار فرم نقش نیز از مسائل قابل توجه در شکل گیری دکوراسیون داخلی به شمار می رود.  نقش در بنا بر مواد می نشیند و از جمع این دو صورت های گوناگون زاده می شود. نقش در مواد تصرف می کند، پستی و بلندی، تحدب و تقعر، سایه و روشن پدید می آورد. به علاوه نقش در بنا با رنگ ها همراه می شود و در این همراهی، قالب هر تک رنگ را معین می کند و آنها را به انتظام در می آورد.

نمادها در معماری داخلی
نمادها در معماری داخلی

دو نوع نماد اساسی وجود دارد

 طبیعی و آشکار یا عمومی و خاص. نمادهای آشکار نمادهای خاصی هستند که به وسیله ی سنت های مختلف جهان تقدیس شده اند و بنا به زبان و فرم بروزشان تغییر می کنند. بخصوص اعداد به نوع قدرتمندی از سمبولیسم تبدیل می شوند که می توان آنها را در فرم های مختلف قابل درک با هر یک از حواس یافت.
از طریق نماد پردازی است که انسان قادر می شود مقام فردی را تعالی بخشد و به موجب آن به حیاتی احتماعی و هدفدار دست یابد. با این حال نماد پردازی منحصر به زبان نوشتاری یا گفتاری نیست؛ بلکه اشارات و دیگر اقسام رفتار بیانگرانه، اشیای نمادینی همچون تصویر و نیز مفاهیم انتزاعی تر را شامل می شود. هر محصول انسان را می توان نماد یا ابزاری دانست که در خدمت هدف منظم (معنا بخشیدن به نسبتهای معینی میان انسان و محیط اوست) و رفتار غیر زبانی، درست به اندازه رفتار زبانی، به نظام های نمادین وابسته است. چه از اشارات استفاده کنیم و چه از دیگر اقسام عمل و تصویر و صدا، این وسایط باید منظم و به هم پیوسته باشد تا نظامی پدید آورد که حفظ و انتقال معانی دریافت شده را ممکن سازد. روی هم رفته، مجموعه نظام های نمادین نظم مشترکی را پدید می آورند که می تواند مشارکت در فرهنگ یعنی اینکه انسان می داند چگونه از نمادهای آن فرهنگ از طریق درک (دریافت) و بازنمایی (بیان) آنها استفاده کند، را فرهنگ خواند. بنابرای میتوان از نمادها در طراحی ساختمان الهام گرفت که نشان دهنده و معرف فرهنگ باشد.